<<

Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Przemyślu

 

 

            Towarzystwo Przyjaciół Nauk zostało powołane do życia w 1909 roku na wzór towarzystw naukowych zakładanych w drugiej połowie XIX wieku na ziemiach polskich. Założone przez miłośników przeszłości, miało za cel chronienie i zachowywanie pamiątek historycznych, prowadzenie badań naukowych i ich upowszechnianie w formie odczytów i publikacji. Wśród założycieli znalazło się 30 osób, z których najbardziej aktywnymi byli m. in. Feliks Przyjemski, Kazimierz Osiński i Tadeusz Osiński. Na Walnym Zebraniu Statutowym, które odbyło się 29 czerwca 1909 r., wybrano pierwszy Zarząd TPN. Pierwszym prezesem został Leonard Tarnowski.

Już na początku swojej działalności w zasobach Towarzystwa znalazło się wiele cennych zbiorów archiwalnych, muzealnych i bibliotecznych pozyskanych dzięki ofiarności członków Towarzystwa oraz społeczeństwa, które odpowiedziało na jego apel. Zbiory zostały zgromadzone z podziałem na agendy: Muzeum, Biblioteka i Archiwum Towarzystwa, uporządkowane i skatalogowane przez członków TPN.

            TPN pod swoją opieką miało także archiwum miejskie. Uporządkowanie archiwum, fachowe zabezpieczenie zbiorów oraz wydanie drukowanych katalogów zasobów, to dzieło ogromne, stanowiące fundament upaństwowionego w 1951 r. Archiwum.

Muzeum, które powstało w ramach TPN, w 1923 r. otrzymało nazwę Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej. Zbiory stale powiększały się, wzrastały też koszty ich utrzymania i udostępniania zwiedzającym. Rozpoczęto starania o przekazanie zbiorów Gminie Miasta Przemyśla. Miasto zaczęło dofinansowywać muzeum od 1927 r. W styczniu 1949 r. Muzeum zostało upaństwowione.

Także Biblioteka Towarzystwa cały czas powiększała swój księgozbiór. Po I wojnie światowej wzbogaciła się m. in. o cenny zbiór Bolesława Orzechowicza z Kalnikowa. W 1925 r. otwarto wypożyczalnię i czytelnię. W 1935 r. zbiory liczyły już 25 tys. tomów i stale rosły. W 1946 r. część biblioteki, muzealia, druki i rękopisy o wartości muzealnej, została przekazana do księgozbioru muzealnego.

            W 1951 r. Zarząd TPN, jak i wszystkie towarzystwa w Polsce, został zmuszony do zawieszenia działalności oraz likwidacji biblioteki, która była wówczas jedyną jego agendą. Biblioteka liczyła w tym czasie 13.587 tomów. Bogate przemyskie zbiory przekazano innym instytucjom, w tym tworzonej wówczas Bibliotece Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie.

            W 1956 r. wznowiono działalność, jednak tylko niewielką część zbiorów bibliotecznych odzyskano. Uchwalono nowy statut i rozpoczęto prowadzenie zadań naukowo-badawczych i popularyzatorskich z różnych dziedzin wiedzy, utrzymywano nadal bibliotekę naukową wraz z czytelnią. Nawiązano kontakty ze środowiskami naukowymi innych miast oraz podjęto współpracę z instytucjami znajdującymi się na terenie Przemyśla.

Badania prowadzono w ramach sekcji humanistycznej, psychologiczno-pedagogicznej, przyrodniczo-geograficznej, rozszerzonych z czasem o sekcję nauk astronomicznych, medycznych, prawniczych, ekonomicznych i rolnych. W tym okresie TPN uzyskało pewną stabilizacje ekonomiczną dzięki finansowaniu badań z funduszy państwowych przekazywanych za pośrednictwem Polskiej Akademii Nauk, która sprawowała merytoryczną pieczę nad poczynaniami Towarzystwa. Działalność naukowa stopniowo rozwijała się, pozyskiwano nowych członków rozszerzając także zakres badań, których wyniki następnie publikowano na łamach własnych wydawnictw seryjnych. Kontynuowano także akcję odczytową prowadzoną na terenie miasta i regionu. Dzięki stałej dotacji państwowej uzyskano możliwość zatrudnienia kilku pracowników etatowych, co zdecydowanie sprzyjało organizacji życia naukowego i kulturalnego w ramach Towarzystwa.

            W 1976 roku Towarzystwo przystąpiło do organizacji przyrodniczej stacji naukowej, uzyskując do tego celu zespół podworski w Bolestraszycach. Przeprowadzono remont dworku Piotra Michałowskiego oraz zagospodarowano 9 ha parku zasadzając około 100 gatunków drzew i krzewów oraz wykonując szereg prac gospodarczych. Od 1987 roku Zarząd TPN czynił starania o usamodzielnienie stacji naukowej, która przekształciła się w Zakład Fizjografii i Arboretum. Od 1989 r. w efekcie nowo stanowionych przepisów prawnych towarzystwa nie mogły otrzymywać dotacji państwowych, więc utrzymanie tej agendy stało się dla TPN niewykonalne. Dnia 1 kwietnia 1990 r. Zakład uzyskał osobowość prawną i znalazł się w gestii Wojewody Przemyskiego.

Działalność wydawniczą, która zawsze należała do podstawowych zadań statutowych TPN, rozpoczęto serią wydawniczą pt. „Roczniki Przemyskie” (1912). Roczniki zawierały sprawozdania z działalności TPN oraz artykuły z dziedziny historii, których autorami byli wybitni badacze, np. Kazimierz Arłamowski, Walerian Kramarz, Franciszek Persowski, w późniejszych latach Aleksy Gilewicz, Zdzisław Budzyński i wielu innych znakomitych naukowców. W „Rocznikach” rozwijano także inne, poza historia, nauki humanistyczne, a to dzięki takim postaciom, jak m. in. Jerzy Starnawski i Juliusz Kleiner. Wielki wkład w badania nad niektórymi aspektami regionalnej historii mają także historycy-amatorzy (specjaliści innych dziedzin), wśród nich koniecznie należy wymienić Zygmunta Felczyńskiego (opracowania dotyczące przemyskiej prasy, teatru i in.), Jana Rożańskiego (opracowania krajoznawcze promujące dzieje oraz walory Przemyśla i okolic) i Ryszarda Daleckiego (opracowanie historii II wojny światowej na terenie regionu przemyskiego). Zasługą Towarzystwa były wydawane jego nakładem lub inspirowane, takie wiekopomne dzieła jak: Mieczysława Orłowicza, Przewodnik po Przemyślu i okolicy (1917), J. Smołki, Katalog Archiwum Aktów Dawnych Miasta Przemyśla (w 1927 roku wydane nakładem Gminy M. Przemyśla), a w późniejszych latach monografia Tysiąc lat Przemyśla (1974 t. II, 1978 t. I) seria „Rocznik Nauk Medycznych” (od 1977) i wydawnictwo Z dziejów kultury i literatury ziemi przemyskiej (t. I – 1969, t. II – 1973, wydane przez Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza), seria „Biblioteka Przemyska” (od 1966; ukazało się 37 tomów), dwie Księgi Ławnicze (1936) oraz szereg innych wydawnictw. Do 2000 r. ukazało się ponad 100 pozycji wydawniczych TPN. Od 1994 r. „Roczniki Przemyskie” wychodzą jako zeszyty wydawane przez poszczególne sekcje naukowe TPN. Dotąd ukazało się już 35 tomów tej serii. Od 1993 r. prezesem TPN jest Zdzisław Budzyński, pod którego kierownictwem działalność Towarzystwa zaczęła rozwijać się bardzo dynamicznie. Zainicjowano szereg badań naukowych, rozpoczęto nową edycję pn.: „Polska Południowo-Wschodnia w dobie nowożytnej: źródła dziejowe” (ukazały się 3 tomy, w 6 vol.), organizowano konferencje. Rozpoczęto współpracę ze szkołami, instytucjami, pozyskano nowych członków, których wiedza i aktywność przyczyniły się do wzbogacenia oferty badawczej TPN. Ponadto wykupiono w 1994 r. na własność lokal dwukondygnacyjny w kamienicy przy ul. T. Kościuszki 7, co zakończyło ostatecznie wieloletnie problemy z siedzibą Towarzystwa.

Od 1990 r. fundusze na prowadzenie badań naukowych oraz wydawanie publikacji pozyskuje TPN głównie w instytucjach pozarządowych oraz w Komitecie Badań Naukowych. Do 1999 r. z funduszy Urzędu Miasta przeznaczono środki finansowe na funkcjonowanie Biblioteki Naukowej TPN.

Efektem dziewięćdziesięcioletniej działalności Towarzystwa Przyjaciół Nauk jest szereg samodzielnych publikacji naukowych oraz artykułów, setki odczytów i konferencji, zainicjowane badania w dziedzinie historii i archeologii o ogromnym znaczeniu naukowym. TPN przygotowało fundamenty dla istnienia Muzeum, Archiwum i Arboretum, a pozyskany w 1994 r. nowoczesny lokal, w którym znalazło siedzibę Wydawnictwo Naukowe TPN oraz Biblioteka Naukowa (licząca ponad 53 tys. vol.) z nowocześnie wyposażoną czytelnią, to kolejny dar dla społeczeństwa przemyskiego.

 

Anna Siciak

adres: Towarzystwo Przyjaciół Nauk

37-700 Przemyśl

ul. T. Kościuszki 7

tel. 678-56-01

 


Bibliografia:


– „Biuletyn Informacyjny Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu”, 1996 – 1997, nr 1-2 oraz 1998, nr 3.

– Z. Budzyński: Bibliografia Zawartości „Rocznika Przemyskiego” tom I-XXX: za lata 1909-1994, Przemyśl 1994.

– T. Burzyński, 75 lat TPN w Przemyślu. Sprawozdanie z uroczystego jubileuszu (24-25 X 1984), „Rocznik Przemyski”, t. 26, Przemyśl 1988, s. 421-446.

– E. Długosz, Stare druki w zbiorach Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu. Katalog, Przemyśl 1999.

– Kronika Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu, red. nauk. Z. Budzyński, Przemyśl 1994.

– Siedemdziesiąt lat Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu 1909 – 1979, red. nauk. J. Olszak, Przemyśl 1979.

– K. Szybiak, 90 lat Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu, „Podkarpacki Informator Kulturalny”, 2000, nr 7/8, s. 18-19.

– K. Wolski, Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Przemyślu 1909 – 1959, Przemyśl 1959.